29.06.2005 Tarihinde TBMM’nde Kabul Edilen

2802 Sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair 5375 sayılı Kanun ile Getirilen Düzenlemeler;

52 maddeden oluşan 5375 sayılı Kanun ile;

2802 sayılı Kanunun uygulaması sırasında ortaya çıkan sorunların giderilmesi, son dönemlerde yürürlüğe giren Türkiye Adalet Akademisi Kanunu, Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanunu gibi kanunlarla paralellik sağlanması, hakim ve savcılara bir derece verilerek özlük haklarında kısmi bir iyileştirme yapılması, avukatlıktan mesleğe alınacaklarla ilgili mevcut koşullara ilaveten yeni objektif kriterler getirilmesi ve seçimlerde aday olanların yeniden mesleğe dönüşlerinin engellenmesi gibi düzenlemeler yapılmıştır.

Teknik düzenlemeler dışında önem arz eden maddeleri tek tek ele almak gerekirse,

1-Kanunun 1 nci maddesi ile mevcut Kanunda yer alan avukatlık mesleğinden hakimlik ve savcılık mesleğine geçişle ilgili olarak ilave objektif kriterler getirilmekte ve avukatların mesleğe kabul edilmeden önce kendi aralarında yazılı yarışma sınavına alınmaları, doğrudan mesleğe değil adaylığa atanmaları, yeni kurulan Adalet Akademisinde 6 ay staj yaptıktan sonra burada yapılacak sınavda da başarılı olmaları şartıyla Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu'nca mesleğe kabul edilmeleri öngörülmektedir.

2-Kanunun 2 nci maddesi ile daha önce “Her yıl aday sayısı, kadro ve ihtiyaç durumuna göre Adalet Bakanlığınca belirlenir” hükmü “Her yıl alınacak aday sayısı, avukatlık mesleğinden alınacaklarla birlikte Türkiye Adalet Akademisinin görüşü alınmak suretiyle, kadro ve ihtiyaç durumuna göre Adalet Bakanlığınca tespit edilir” şeklinde değiştirilmiş ve Bakanlık kendi uhdesinde bulunan bu yetkiyi Türkiye Adalet Akademisi ile paylaşmıştır. Bunun dışında hakim adaylarının alımı ile ilgili herhangi bir değişiklik yapılmamıştır.

3-Kanunun 5, 6 ve 15. maddelerinde ise hakim ve savcıların sınıf ve derecelerinde ve bu derecelere yükselme sürelerinde değişiklik yapılmakta, meslekten sayılacak hizmetlere açıklık getirilmektedir. Mevcut Kanunun 32. maddesine göre hakim ve savcıların birinci sınıfa ayrılabilmeleri için meslekte 10 yıllarını doldurmaları ve 1. dereceye yükselmiş olmaları gerekmektedir. Mevcut derece sistemine göre bütün memurlara 10 yılda bir verilen derecenin alınması durumunda dahi birinci dereceye adaylık hariç 12 yılda gelinebilmektedir. Kanunun 5 nci maddesiyle yapılan değişiklik ile hakim adaylığında geçirilen sürenin tamamının derece ve kademe yününden değerlendirilmesi ve bu suretle 1. dereceye 10 yılda yükselme dolayısıyla 10 yılda birinci sınıfa ayrılma imkanı getirilmektedir.

Kanunun 6 ncı maddesi ile de birinci sınıf olma süresi birinci sınıfa ayrıldıktan sonra 6 yıldan 3 yıla çekilmektedir. Mevcut Kanunda birinci sınıf olabilmek için birinci sınıfa ayrıldıktan sonra 6 yıl görev yapmak gerekmektedir. Yeni düzenleme ile bu süre 3 yıla indirilmiştir. Düzenleme ile birinci sınıf olma 3 yıla indirilmiş ancak 7600 göstergeyi alma 6 yılın sonuna bırakılmıştır.

Hakim adaylığında geçen sürenin tamamının derece ve kademe yönünden değerlendirilmesi suretiyle verilen bir derece ile de bu süreler eskiye göre iki yıl öne çekilmektedir.

Söz konusu düzenlemelerin amacı 1 Haziran 2005 tarihinde yürürlüğe giren İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemeleri Hakkındaki kanun uyarınca 2 yıl içinde kurulması öngörülen istinaf mahkemeleri için gerekli olan birinci sınıfa ayrılmış ve birinci sınıf olmuş hakim ihtiyacını karşılamaktır. Yapılan hesaplamalara göre yaklaşık olarak bölge adliye mahkemelerinde görev yapacak birinci sınıfa ayrılmış 912, birinci sınıf olmuş 228 hakime ihtiyaç duyulmaktadır.

Hali hazırda mevcut birinci sınıfa ayrılmış ve birinci sınıf olmuş hakim sayısı Ankara, İstanbul, İzmir gibi önemli merkezlerin ihtiyacını karşılamak için dahi yeterli değildir. Yapılan düzenlemelerle 1 derece verilmek suretiyle 2 yıl içinde birinci sınıfa ayrılmış hakim sayısının 595’den 1254’e çıkarılması amaçlanmaktadır. Bu şekilde 2 yıl içinde 659 hakimin daha birinci sınıfa ayrılması sağlanmış olacaktır.

Aynı gerekçelerle Kanunun 15. maddesi hazırlanmış ve hakim ve savcıların meslekte sayılacak hizmetlerine açıklık getirilmiştir. Daha önce anlatıldığı üzere 1 derece verilmek suretiyle birinci sınıfa ayrılma tarihinin önce çekilmesi amaçlanmıştır. Ancak erkek hakim ve savcıların askerlik hizmeti ve yükümlülüğü nedeniyle askerlik hizmet süreleri kadar birinci sınıfa ayrılma tarihleri uzamaktadır Bu süreyi fiilen 10 yıla indirebilmek için askerlik hizmetinin yarısı, avukatlık stajının 2/3’ü ile hakim adaylığının 2 yılı aşan bölümünün tamamının meslekte geçmiş sayılması sağlanmıştır.

4- Kanunun 9. maddesi ile 3. sınıf hakimler hakkında komisyon başkanları veya kıdemli hakimlerce düzenlenen sicil fişi uygulamasına son verilmiştir.

5-Kanunun 12. maddesi ile temyiz incelemesi sırasında karar bozulsa bile incelenen karara uygun muhalefet şerhi bulunması halinde olumsuz not verilemeyeceği düzenlenmiştir. Yine aynı madde ile iddianameyi düzenleyen Cumhuriyet savcılarına da not verilmesi olanağı getirilmiştir.

6-Kanunun 14. maddesi ile görevle ilişiği kesilmeden ve görevi aksatmadan master veya doktora yapacaklar için Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu'ndan izin alma şartı kaldırılarak bilgi vermek yeterli sayılmıştır.

7-Kanunun 18. maddesi ile Adalet müfettişliğine atanabilmek için gerekli hizmet süresi 5 yıldan 8 yıla çıkarılmaktadır. Bakanlıktaki üst düzeydeki görevlere atama koşulları yeniden belirlenmektedir.

8-Kanunun 21. maddesi ile mesai gün ve saatleri dışında hakim ve savcıların bilimsel ve mesleki toplantılara izin almadan katılabilmeleri imkanı getirilmiştir.

9-Kanunun 22. maddesi ile hakim ve savcıların uluslararası kuruluşlarda ve insan hakları mahkemesinde görev alabilmelerinin yolu açılmaktadır.

10-Kanunun 24. maddesi ile yeni ceza Kanunları dikkate alınarak zorunlu hale gelen nöbet hizmeti düzenlemekte ve nöbet tutacak hakim ve Cumhuriyet savcıları ile adli personelin nöbet karşılığında alacakları ücret belirlenmektedir.

11-Kanunun 27. maddesi ile şimdiye kadar hiçbir süreye tabi olmayan hakim ve savcılar hakkında yapılacak disiplin soruşturmaları için zamanaşımı süresi getirilmektedir.

12-Kanunun 37. maddesi ile Cumhuriyet başsavcılarına ağır ceza yargı alanı çevresi içindeki herhangi bir nedenle görevine gelemeyen Cumhuriyet savcısının yerine Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu'nca yetkilendirme yapılıncaya kadar oraya geçici olarak yetkilendirme yapma imkanı getirilmektedir.

13-Kanunun 44 ve 45. maddeleri ile seçim kurullarının oluşumu yeniden düzenlenmekte ve burada görev yapacak hakimlerin kıdem durumlarının eskiden olduğu gibi hizmet süresine göre değil hakimler kanunundaki kıdeme göre belirlenmesi esası getirilmektedir. Bu suretle hizmet süresi fazla ancak birinci sınıfa ayrılamamış veya kınama ve üzeri disiplin cezası alan hakimlerin seçim kurullarında görev almaları önlenmektedir.

14- Kanunun 47. maddesi ile hakim ve savcıların seçimlerde aday olmak üzere istifa etmeleri durumunda geriye dönüş imkanının ortadan kaldırılmıştır. Bu suretle hakimlerin tarafsızlığının zedelenmemesi amaçlanmıştır.

5375 sayılı Kanunla yapılan düzenlemeler sonucu hakim ve Cumhuriyet savcılarının birinci dereceye yükselme ve birinci sınıfa ayrılma, Yargıtay Üyeliğine seçilme hakkını kazanma ve birinci sınıf olma, birinci sınıfta üç yılını doldurma süreçleri eski durumla mukayeseli olarak ekli tabloda gösterilmiştir.